Co to jest partycypacja

Co nazywamy partycypacją?
Partycypacja, to - według Słownika wyrazów obcych (wyd. PWN) - branie w czymś udziału, uczestnictwo.

Partnerzy projektu „Decydujmy razem”, w ramach którego powstała niniejsza baza dobrych praktyk, zajmują się animowaniem, badaniem i wyszukiwaniem przejawów partycypacji publicznej, rozumianej jako włączanie obywateli w kształtowanie polityki przez władze. Twórcom bazy zależy na upowszechnianiu takich procesów, gdzie obywatele uzyskują wpływ i kontrolę nad decyzjami, które ich dotyczą.

U podstaw partycypacji leży współpraca różnych grup interesów, pozwalająca trafniej diagnozować potrzeby społeczności, projektować zaspokajające je działania i efektywniej korzystać z dostępnych zasobów i kapitałów (nie tylko finansowych, ale również społecznych czy naturalnych). Głos i aktywność "zwykłych" ludzi  pozwala także na uwzględnienie perspektywy grup zwykle wykluczanych z tego procesu. Z kolei zmniejszenie przestrzeni między twórcami polityk a ich odbiorcami służy większej integracji i wzajemnemu rozpoznaniu możliwości oraz ograniczeń.
Co ważne, nie chodzi wyłącznie o jednorazowe zasięgnięcie rady u przedstawicieli społeczności (lokalnej lub ponadlokalnej , zależnie od poziomu działania). Pełna partycypacja zakłada ich udział na różnych etapach procesu: planowania projektów, diagnozy potrzeb, formułowania jej wyników, realizacji działań i ich ewaluacji. Jeśli uczestnicy czują, że chodzi o realne współdziałanie i wymianę doświadczeń, a poświęcone przez nich czas i energia rzeczywiście są przydatne –  ich zaangażowanie rośnie. A to zwiększa poparcie dla podejmowanych w przyszłości działań.

Za granicą (m.in. w krajach Europy Zachodniej, części krajów Ameryki Południowej i Północnej, jak również w Australii czy Nowej Zelandii) takie działania w coraz większym stopniu wchodzą do codziennej praktyki administracji publicznej. W Polsce tak rozumiana partycypacja zdarza się raczej sporadycznie. W niniejszej bazie dobrych praktyk będziemy prezentować różne przykłady, „dowody na istnienie partycypacji” zarówno w Europie, jak i w Polsce.

WSPÓŁDECYDOWANIE, WSPÓŁDZIAŁANIE
Na przykład: budżet partycypacyjny, wspólne wypracowanie strategii, włączanie społeczności w realizację zadań, czy monitorowanie wdrażania wspólnych postanowień.

KONSULTOWANIE
Na przykład: konsultacje publiczne z wykorzystaniem zarazem sondażu deliberatywnego i warsztatów konsultacyjnych.

INFORMOWANIE
Na przykład: informacje w lokalnej gazecie, zaproszenie na stronę internetową, badania ankietowe społeczności, opiniowanie dokumentów, wypowiedzi mieszkańców skierowane do władz na forach internetowych.

Wspólnie opracowane przez władzę i społeczność rozwiązania (np. poprzez aktywne uczestnictwo społeczności w przygotowaniu diagnozy, a potem w wieloetapowych konsultacjach nt. proponowanych rozwiązań) wchodzą w życie, ponieważ władze zobowiązały się do tego na początku procesu partycypacyjnego. Społeczność jest zaangażowana w realizację zaplanowanych zadań.

Spotkanie społeczności i władzy w sytuacji dialogu w celu np. wymiany opinii, próby przekonania do swoich racji czy wypracowywania rozwiązań. Nie ma tu jednak zobowiązania władz do realizacji postulatów społeczności, a tym bardziej gwarancji ich realizacji.

Sama wymiana informacji nie stwarza możliwości autentycznej partycypacji, jednak bez dobrze funkcjonującej informacji dwukierunkowej nie ma sukcesu działań partycypacyjnych.

CO JEST PARTYCYPACJĄ, A CO NIE

Działania partycypacyjne zakładają stworzenie przestrzeni dialogu między przedstawicielami władz a stroną społeczną. Współpraca ta ma jednak różne formy i wymaga od uczestników różnych form aktywności. Poniższy graf pokazuje, które z nich możemy nazywać partycypacyjnymi, a które stanowią raczej wsparcie dla wspólnych działań władzy i społeczności.

 

 

Na samej górze (WSPÓŁDECYDOWANIE, WSPÓŁDZIAŁANIE) umieszczone są te interakcje, w których zachodzi wymiana zdań między stronami: w procesie decyzyjnym dopuszczony jest głos doradczy strony społecznej, opiera się on na współdecydowaniu. Takie procesy mogą być uzupełnione współdziałaniem obywateli i władz w realizacji uzgodnionych zadań. To najwyższy stopień zaawansowania partycypacji.

Poniższe KONSULTOWANIE obejmuje wszystkie formy konsultowania przez mieszkańców rozwiązań proponowanych przez samorząd.

Na samym dole umieszczone zostało INFORMOWANIE, bez którego żaden proces partycypacyjny nie będzie skuteczny. Informowanie musi zachodzić w dwóch kierunkach: władze powinny odpowiednio przekazywać społeczności informacje o podejmowanych działaniach i jednocześnie uważnie wsłuchiwać się w głos tej społeczności. Skuteczne informowanie, rozumiane jako kompleksowe otoczenie właściwych działań partycypacyjnych, wpływa również na stopień zaangażowania mieszkańców w proponowane przez samorząd działania, czy to konsultacyjne, czy też więcej: polegające na wspólnym podejmowaniu decyzji.

-----

Opracowanie: zespół redakcyjny FISE, w oparciu o: P. Sadura, M. Probosz, Konsultacje w społeczności lokalnej: planowanie, przygotowanie, prowadzenie konsultacji społecznych metodą warsztatową, Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011; K. Arbter, M. Handler, E. Purker, G. Tappeiner, R. Trattnigg, The Public Participation Manual. Shaping the future together, Austrian Society for Environment and Technology, Federal Ministry for  Agriculture and Forestry, the Environment and Water Supply, Wiedeń 2007; Partycypacja publiczna. O uczestnictwie obywateli w życiu wspólnoty lokalnej, red. A. Olech, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011 (publikacja powstała w ramach projektu Decydujmy razem i dostępna jest tutaj >>>).